seesea

ένα ιλιγγιώδες κυνικο-τρυφερό βήμα πριν από το χάος

Πέμπτη, Νοεμβρίου 02, 2006

Ο ποιητής του εφικτού ονείρου - Οδυσσέας Ελύτης


Έφερνα γύρους μες στον ουρανό και φώναζα,
με κίνδυνο ν' αγγίξω μια ευτυχία.

Η περίφημη "μικρή αιωνιότητα" της οποίας τα σημαίνοντα διαπερνούν απ' αρχής μέχρι τέλους το έργο του Ελύτη (λιγάκι σαν εκπυρσοκροτήσεις ή επιφωνήματα), φέρνοντας μαζί του την αναστάτωση και τα ελλείμματα της υποκειμενικότητας.

Σήμερα, ο Οδυσσέας Ελύτης θα γινόταν 95 χρόνων - εξακολουθεί να περιποιείται με το βάλσαμο των λέξεων τις πληγές του κόσμου - τον ακούμε ακόμα:

Το τραγούδι του Ποιητή
Πρώτη φορά σ' ενός νησιού τα χώματα
Δύο του Νοεμβρίου ξημερώματα
Βγήκα να δω τον κόσμο και μετάνιωσα
Τα ζόρικα που λεν αμέσως τα 'νιωσα.
Μήνες εννέα πριν την πρώτη μέρα μου
Δούλευα για το σπέρμα του πατέρα μου
Και πεντακόσιους τριες κατά συνέχεια
Μετά - για την ψευτιά και την ανέχεια.
Δύσκολο δύσκολο της γης το πέρασμα
Και να μη βγαίνει καν ένα συμπέρασμα.
Μέσα στον εαυτό μου τόσο κρύφτηκα
Που μήτε ο ίδιος δεν τον αντελήφθηκα.
Ώσπου μια μέρα το 'φερε η περίσταση
Κι αγάπησα χωρίς καμιάν αντίσταση
Αλλά και στην προσπάθεια την ελάσσονα
Πάντοτε βρε παιδιά μου τα θαλάσσωνα.
Πρώτον διότι κυνηγούσα το Άπιαστο
Και δεύτερον γιατ' ήμουν είδος Άμοιαστο.
Εφ' ώ, και αφού την τύχη μου σιχτίρισα
Πίσω στον εαυτό μου ξαναγύρισα.

"Ο καθημερινός άνθρωπος Ελύτης εξακολουθεί να παραμένει άγνωστος όσο μένουν στο σκοτάδι τα τυχόν ημερολόγια, οι αλληλογραφίες, τα προσωπικά τεκμήρια γύρω από τη ζωή και το έργο του. Στη διάρκεια της ζωής και της καλλιτεχνικής πορείας του, ο Ελύτης διαφύλαξε μακριά από τη δημοσιότητα οποιαδήποτε ιδιωτική όψη ή εκδήλωσή του θα αλλοίωνε μιαν εικόνα του ως ποιητή, η οποία μπορεί να χαρακτηριστεί ιδεατή.
Ο Ελύτης αυτοβιογραφήθηκε μέσα από αρκετά δοκίμια και την ποίησή του. Ο αναγνώστης που γνωρίζει τον Ελύτη μέσα από τα κείμενά του και γίνεται πιστός του, αποκτά την αίσθηση ότι του έχει χαριστεί, όπως και στον Ελύτη, το προνόμιο του αλχημιστή ή του μάγου: του αρκεί να κάνει ένα βήμα και θα βρει την ψυχική δύναμη να δει τον θάνατο απ' την ανάποδη, όχι ως τέλος, αλλά ως αρχή· το σκοτάδι απ' την ανάστροφη όψη του, ως φως· την πραγματικότητα από την ωραία πλευρά της, την πλευρά της φαντασίας. Η υπέρτατη αισθητική απόλαυση που μεταδίδει μεγάλο μέρος της ελυτικής ποίησης έγκειται στην αίσθηση ότι μπορείς να γίνεις ο θαυματοποιός της ζωής σου. Ο ποιητής Ελύτης, ο κήρυκας του εφικτού θαύματος, είναι κάτοχος της ακριβής αλήθειας να θεωρεί τον κόσμο ως αδιάσπαστη ενότητα. Αν ο αναγνώστης του κατορθώσει να μυηθεί στην αίσθηση αυτής της ενότητας, τότε όλες οι φαινομενικές αντιφάσεις που ορθώνει η υπερτροφική διάνοια, αυτομάτως αίρονται.
( ... ) Τότε η ποίηση του Ελύτη λειτουργεί: ο ληξιαρχικός χρόνος ακυρώνεται, η σωματική φθορά υπερβαίνεται, η φαντασία πραγματοποιείται, καθώς ενεργοποιείται η αίσθηση μιας θάλλουσας πνευματικής νεότητας. ( … )
Όλοι οι σταθμοί της διακήρυτταν την άρνηση της ειδυλλιακής εικόνας της ζωής και της ποίησης, έτσι όπως την καλλιέργησε ο, ατυχώς επονομαζόμενος, "ποιητής του Αιγαίου". Αυτή η άρνηση εδραζόταν κυρίως στην εκ διαμέτρου αντίθετη, ως προς την ελυτική, ιδεολογική θεώρηση της ποίησης και της σχέσης της με την κοινωνική πραγματικότητα." (Ευριπίδης Γαραντούδης)

Αν γνώρισε πίκρες ο Ελύτης στη μοναξιά μέσα στον παράδεισο;
Του νεαρού Αναγνωστάκη, 1945:
Φτάνει πια η γαλάζια αιθρία του Αιγαίου
με τα ποιήματα που ταξιδεύουν σε ασήμαντα νησιά
για να ξυπνήσουν την ευαισθησία μας

Του Λεοντάρη, 1972:
Βγάλε πια τα γαλάζια σου και δε σου πάνε
παράτα με με το Αιγαίο και τα νησιά του
Του Μαρκίδη, 1978:
Σβήστηκε πια τ' όνομά σου απ' τα ληξιαρχεία του Αιγαίου
και τσακίστηκαν στο ρο της φρονιμάδας όλα τα ρο του έρωτα
Του Σινόπουλου, 1980:
Κι εκείνο το νησί που αγάπησες
όλο το Αιγαίο μια σκάφη με σκατά.


"Τριξίματα και ψίθυροι, άρωμα γιασεμιών από τη ζώνη του μη ορατού, όλ' αυτά έρχονται να ενισχύσουν τη σκοτοδίνη ενός ανθρώπου που είναι ταυτόχρονα μέσα στον κήπο και έξω απ' αυτόν, μη ξέροντας αν ονειρεύεται ή μήπως έχει πεθάνει και τον ονειρεύεται ο κήπος (Ο κήπος βλέπει).
Αραγε, ο έρωτας δεν είναι η στιγμή κατά την οποία μας ονειρεύεται ο Παράδεισος;
Ο έρωτας δεν είναι ο Παράδεισος ο ίδιος (αν ήταν, δεν θα προκαλούσε αγωνία), αλλά η στιγμή που κάτι ή κάποιος μέσα στον Παράδεισο στρέφει επάνω μας το κιάλι του, υπερμέγεθες ηλιοτρόπιο (Εν λευκώ, σελ. 262).
Το οξύμωρο του Παραδείσου ως κήπου όπου ο άνθρωπος χάνεται υπό το βλέμμα της ετερότητας, δηλαδή τείνει να απορροφηθεί μέσα στο Άλλο του Θεού, είναι αυτό μιας λυτρωτικής εκπλήρωσης που νοείται συνάμα ως απώλεια.
Η νοσταλγία για το Αδύνατον συγκρατεί το κλειδί του Παραδείσου ως ενέχυρο της δυναμικής της, ενώ συνάμα το πετάει μέσα στο πηγάδι του κόσμου. Και ο λεπτός κρότος του κλειδιού που πέφτει είναι εκείνο το Αχ! της επιθυμίας που πεθαίνει ενώ συνάμα κορυφώνεται." (Ευγένιος Αρανίτσης)
Ο ποιητής μάς δείχνει τον κήπο και τη θάλασσα μ' αυτόν τον πρωτοφανή τρόπο:
Ένα δειλινό στο Αιγαίο περιλαμβάνει τη χαρά και τη λύπη σε τόσο ίσες δόσεις που δεν μένει στο τέλος παρά η αλήθεια.

"Τα γεμάτα φως κολλάζ του Ελύτη είναι αποκάλυψη όσων δεν βλέπουμε", λέει ο Αλέκος Φασιανός
Τα ενδιαφέροντα τα δικά μου για τη ζωγραφική υπήρχαν από πριν. Ήταν ανέκαθεν μεγάλα. Εγώ κολακεύομαι να πιστεύω ότι, αν δεν είχα γίνει ποιητής, θα μπορούσα να είμαι ένας καλός ζωγράφος, σημειώνει ο ποιητής.
Ο Ελύτης συγκροτεί εκείνη την υπέροχη λυρική εκδοχή, όπου το ζήτημα του βάθους των συγκινήσεων έγκειται στη διαθεσιμότητα του ανθρώπου να αιωρείται, κατά το κρίσιμο δευτερόλεπτο που οι μοίρες συνηχούν στον ορίζοντα μιας τρίτης διάστασης, προκαλώντας έτσι την ανάδυση της αμίλητης και πλήρους ωραιότητας.
Η ησυχία που αντηχεί σαν στεναγμός ή επιφώνημα ζωγραφισμένο στον αέρα είναι η ταυτότητα ενός μεγάλου ποιητή που προσφέρθηκε να μεσολαβήσει για τη συμφιλίωση της Επιθυμίας με το Αδύνατον, όπως σημειώνει ο Ευγ. Αρανίτσης.
Και ανάποδα: για να αγαπήσουμε τη φύση μας σαν το Αδύνατον της Επιθυμίας της. Τι περισσότερο θα χρειαζόταν για να λήξουν οι πόλεμοι;
Γνώση, ισχυρίζονται οι αποκρυφιστές, είναι η άγνοια του Κακού.

Πώς να θεσπίσουμε τη νομιμότητα του Ανέλπιστου;
Διαθέτοντας καινούριες μονάδες για τη μέτρηση του Κόσμου, ένα λουλούδι που διαιρεί άνισα πλην σωστά το χώρο, είναι η αόρατη γεωμετρία που διέπει στο βάθος ολάκερη την οικουμένη. (Εν λευκώ, σελ. 169)

Ώσπου τέλος ένιωσα
κι ας πα' να μ' έλεγαν τρελό
πως από 'να τίποτα γίνεται ο Παράδεισος.

Τα καραβάκια, π.χ., στον Ελύτη, όχι μόνον δεν είναι χάρτινα όπως πιστεύουν οι νηπιαγωγοί, αλλά περιγράφονται συχνά σαν πελώρια αρχοντικά σπίτια που επιπλέουν μέσα σε κύματα λουλουδιών (Φωτόδεντρο), κάτι που συνδέεται ευρύτερα με το θέμα του κήπου-θάλασσα ως τεκμηρίου της ενότητας των αντιθέτων.
Ο ναύτης, στα ξάρτια, δουλεύει τώρα, και πάντα, σαν κηπουρός· και ανάποδα: τέντες και κουρτίνες πλαταγίζουν στον αέρα σαν τα πανιά μιας κορβέτας που εκτελεί υποστροφή: είναι Αύγουστος στις Κυκλάδες.

Η έλξη για το Ελάχιστο - το Μέγα...
Ο Βιβάλντι εμπνεύστηκε την ιδέα ενός κονσέρτου για φλάουτο απ' το τραγούδι μιας καρδερίνας· κάτι παρεμφερές συνέβη με τον Ελύτη και την έννοια του Ελάχιστου.
Πρόκειται για την ικανότητα να μεταβάλλεις τα ελάχιστα σε θησαυρούς, χάρη στον τρόπο που τα χειρίζεσαι, και που το μεγάλο της αντίκρισμα είναι η αθωότητα. (Εν λευκώ, σελ. 70)
Το Ελάχιστο δεν είναι ένα αντικείμενο παρά μόνον με την έννοια του σκοτεινού-φωτεινού Πράγματος που υποκινεί την επιθυμία.
Πολύ δεν θέλει ο κόσμος. Ενα κάτι Ελάχιστο.
Σαν τη στραβοτιμονιά πριν από το δυστύχημα
όμως ακριβώς προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Το Ελάχιστο είναι μια ευχή, μια συμπτωματική επιθυμία, ο συριγμός απ' την πτώση ενός άστρου. Επιπλέον, όπως έδειξα στα προηγούμενα, το Ελάχιστο ενδέχεται να παρεμβαίνει σαν ένα οξύμωρο, ένας ιριδισμός κατάφασης/άρνησης, ένα αντικείμενο του πόθου που, κατ' ουσίαν, προτιμάς να στερηθείς ώστε ο ίδιος ο πόθος να μακροημερεύει.
Έτσι για να 'χω ζήσει αντίθετα στα ερχόμενα
και να μην έχω λάβει τίποτα ευτυχώς.
Το Ελάχιστο γίνεται οδηγός-άγγελος για την έλξη της προσοχής, κάτι σαν μικρός Ερμής που σε οδηγεί στον Αδη των λέξεων, εκεί όπου φυλάσσονται τα «πρωτότυπα» (τα σημαινόμενα, θα λέγαμε).
Επειδή το πολύ σπαταλιέται και συσσωρεύεται σε τόσο μεγάλες ποσότητες, που καταντά ν' αποκλείει κάθε προσέγγιση προς το ουσιώδες, ενώ το Ελάχιστο γίνεται η έμπρακτη θεολογία του ψιχίου, του τιποτένιου και συνάμα ανεκτίμητου, του οποίου τετριμμένα ελυτικά σύμβολα είναι η νεροσταγόνα και η αναλαμπή - Μια λάμψη ο άνθρωπος, κι αν είδες, είδες... - το διαμάντι και ο ήχος της καμπάνας (συναντιούνται εξάλλου και τα τέσσερα στη διδασκαλία των βουδιστών).
Παρέλειψα "το δάκρυ, το πιο ιερό πράγμα" (Εν λευκώ, σελ. 394).

16 Comments:

  • At Πέμπτη, Νοεμβρίου 02, 2006 3:39:00 μ.μ., Anonymous eraser said…

    Είναι πράγματι παρήγορο και αναζωογονητικό, να πέφτεις πάνω σε τέτοιες οάσεις - μέσα στο αλαλούμ ΚΑΙ της μπλογκόσφαιρας. onlysand, σ' ευχαριστώ πολύ!

     
  • At Πέμπτη, Νοεμβρίου 02, 2006 7:15:00 μ.μ., Anonymous voula-vouliagmeni said…

    Είμαστε ευλογημένοι, που έχουμε τόσους υπέροχους ποιητές! Έχεις δίκιο, eraser: κι ένα στίχο του Ελύτη (και όχι μόνο) να διαβάσεις, αναζωoγονείσαι!

     
  • At Πέμπτη, Νοεμβρίου 02, 2006 8:13:00 μ.μ., Blogger vorias said…

    Καλησπέρα σας, δεν είμαστε λίγοι τελικά όσοι ψάχνουμε οάσεις.
    Φιλικά Θοδωρής

     
  • At Πέμπτη, Νοεμβρίου 02, 2006 10:14:00 μ.μ., Blogger onlysand said…

    Nα ευχαριστήσω τους παλιούς συν-ταξιδιώτες και να καλωσορίσω τον Θοδωρή: την όαση, όπως και πολλά άλλα, την κουβαλάμε μέσα μας. Είναι χαρά να συμπίπτεις!

     
  • At Πέμπτη, Νοεμβρίου 02, 2006 10:41:00 μ.μ., Blogger Ntinouli said…

    Αχ αυτές οι παλιές αγάπες... Τελικά πάντα κάτι μένει... όχι απαραίτητα στον παράδεισο...

    Μετά το ρίξαμε στα "σκληρά" του προηγούμενου post... Έτσι δεν είναι onlysand μμμου;

    Φιλί...

     
  • At Παρασκευή, Νοεμβρίου 03, 2006 3:11:00 π.μ., Anonymous Ανώνυμος said…

    Hi, i was looking over your blog and didn't
    quite find what I was looking for. I'm looking for
    different ways to earn money... I did find this though...
    a place where you can make some nice extra cash secret shopping.
    I made over $900 last month having fun!
    make extra money

     
  • At Παρασκευή, Νοεμβρίου 03, 2006 11:19:00 π.μ., Anonymous fyllo said…

    Θαυμάσιος ο Λειβαδίτης, έξοχος ο Ελύτης - σ' ευχαριστούμε, onlysand. Περιμένουμε, όμως, να χαρούμε περισσότερο με το καινούργιο σου βιβλίο - π ό τ ε;;;

     
  • At Παρασκευή, Νοεμβρίου 03, 2006 12:12:00 μ.μ., Anonymous markos A said…

    Εξαιρετική δουλειά, onlysand! (Όχι ότι δεν ανυπομονούμε για το δικό σου βιβλίο!;-)

     
  • At Παρασκευή, Νοεμβρίου 03, 2006 1:48:00 μ.μ., Blogger onlysand said…

    @Ξαφνιάστηκα, Ntinouli μμμου, που... υπάγεις τον Λειβαδίτη στα "σκληρά"! είναι, δηλ, πιο μαλακός ο Ελύτης; Μου κάνει εντύπωση για άλλη μια φορά, πόσο υποκειμενική υπόθεση είναι (και) η ποίηση. xxx

    @Aχ, anonymous, πώς να βρεις εκείνο που έψαχνες σ' αυτό το μπλογκ!... Τo earn money, είναι μια πολύ σοβαρή υπόθεση για να την αφήνουμε στους... αιθεροβάμονες - if you speak greek, dear...

    @Τι να σου πω, fyllo μου! (σχεδόν) ό,τι ξέρεις, ξέρω. Έχει πάει για φιλμάρισμα, Δευτέρα πάω για έγκριση εξω-φύλλου - ζήτημα ημερών. Κι εγώ, υπομονή κάνω...:-)

    @Μάρκο, σ' ευχαριστώ. Ο πομπός θα ήταν ...εν τη ερήμω, αν δεν υπήρχε ο δέκτης!

     
  • At Παρασκευή, Νοεμβρίου 03, 2006 4:48:00 μ.μ., Blogger simon says said…

    Εγώ ο καψερός γιατί δεν ξέρω τίποτα για "το βιβλίο";;;; ΕΕΕΕ;
    Γιατί να κάθομαι και να κατακυρθμεύω σαν σκοτεινό ρήμα μέσα στο κρύο της Σαλονίκης "που τ' αρνάκια παγώνει";
    Θα μου πεις, και πολύ σωστά, ότι ο παλιός είν' αλλιώς, αλλά κι ο νέος, όσο νά 'ναι... αναρωτιέται με το δίκιο του.
    Καλοτάξιδο, εύχομαι.
    :Ο)

     
  • At Κυριακή, Νοεμβρίου 05, 2006 11:46:00 π.μ., Blogger onlysand said…

    Και βέβαια ο νέος με το δίκιο του!!! Χα, χα, χα, χα, χα - Σιμωνάκο, είσαι απίστευτος - μ' έκανες και γέλασα πολύ, να 'σαι καλά!
    "το βιβλίο" σ' ένα μήνα - και δεν γίνεται να μην το μάθεις!;-
    Λατρεύω Σαλονίκη και ΚΑΤΑΚΥΡΘΜΕΥΩ!
    Γιατί; εδώ δεν τα ξεπαγιάζει;! Όχι μόνο τ' αρνάκια, αλλά και τους κίτρινους χασομέρηδες και τους ΘΕΡΜΟκέφαλους κανιβαλιστές!
    Μην το ξεχάσω: φιλιά (αν γίνεται) και χαιρετίσματα στην Τιαμάτ!;)

    (Απανωτά errorς του blogger από χθες το πρωί καθυστέρησαν την απάντησή μου.)

     
  • At Κυριακή, Νοεμβρίου 05, 2006 2:07:00 μ.μ., Anonymous fyllo said…

    Ήμουνα έτοιμη να σου απαντήσω, simon:
    Ώσπου να βγει το βιβλίο της, και επειδή εκείνη δεν τα... διαφημίζει, μπορείτε όσοι ενδιαφέρεστε να αναζητήσετε τα παλαιότερα: Μεταποίηση Μεταμφιέσεων (Γαβριηλίδης), το ανοίκειον κέλυφος, η είλη της ύλης (εκδ. Απόπειρα).
    (Δεν αναφέρω το όνομά σου, onlysand, μη με μαλώσεις!:)

     
  • At Κυριακή, Νοεμβρίου 05, 2006 11:24:00 μ.μ., Blogger simon says said…

    @onlyusand
    Περιμένω λοιπόν...
    Όσο για την Τιαμάτ... Όταν κουραστεί απ' τη τρεχάλα και κάνει το λάθος να ξαποστάσει θα της δώσω ένα σβουριχτό φιλί και τα χαιρετίσματά σου.
    :Ο)

    Υ.Γ. Μη τη μαλώσεις...


    @fyllo
    Σ' ευχαριστώ για την ενημέρωση, φυλλαράκι.
    Από αύριο κιόλας ψάχνω να τα βρω. Το καλό είναι ότι δουλεύω σε βιβλιοπωλείο, το τζαναμπέτικο είναι ότι δεν είναι βιβλιοπωλείο σαν όλα τ' άλλα.
    :Ο)

     
  • At Δευτέρα, Νοεμβρίου 06, 2006 12:35:00 μ.μ., Anonymous fyllo said…

    Δεν κάνει τίποτα, Σίμων!:-)
    σ' ευχαριστώ για την... υποστήριξη!
    καλή βδομάδα σε όλους! ΧΧΧ

     
  • At Δευτέρα, Νοεμβρίου 06, 2006 1:52:00 μ.μ., Blogger onlysand said…

    Εντάξει, δεν τη μαλώνω!:-))) Δεν παίρνουμε κεφάλια, βρε παιδιά, μη μου βγει τέτοια... φήμη!...:Ρ

     
  • At Τετάρτη, Οκτωβρίου 08, 2008 2:19:00 μ.μ., Anonymous Ανώνυμος said…

    www.arelis.gr
    περιεχει την ποιητικη ερωτικη μυθιστορια ερωτονομικον
    το ποιημα νεα υορκη ολυμπια και την ποιητικη συνθεση εκθεση ορθοδρομης ανΑΔΡΟΜΙΑς

     

Δημοσίευση σχολίου

Links to this post:

Δημιουργία Συνδέσμου

<< Home

Και η παλαιότερη (από τις... σωζόμενες!;)

Powered by Blogger

SYNC BLOGS