seesea

ένα ιλιγγιώδες κυνικο-τρυφερό βήμα πριν από το χάος

Δευτέρα, Νοεμβρίου 20, 2006

Αναζητώντας τον χαμένο εαυτό - Μαρσέλ Προυστ


- Πώς θα θέλατε να πεθάνετε;
- Καλύτερος άνθρωπος από ό,τι είμαι και έχοντας αγαπηθεί πολύ.
Έτσι είχε απαντήσει ο Μαρσέλ Προυστ σε μια σπάνια συνέντευξη - τον θυμήθηκα σήμερα, γιατί...
το ημερολόγιο γράφει 18 Νοεμβρίου (λες και ήταν... προχθές) 1922, όταν πεθαίνει από πνευμονία στο Παρίσι. Ήταν μόλις 51 χρόνων.

Η Σελέστ και ο monsieur Maurice ήταν οι μόνοι άνθρωποι που φρόντιζαν τις ανάγκες του ολιγαρκούς Μαρσέλ. Τρεφόταν μόνο με κρουασάν και καφέ - τίποτ' άλλο˙ σε όλη του τη ζωή. Ο Προυστ είχε βάλει φελλούς σε όλους τους τοίχους του δωματίου όπου περνούσε τη ζωή του˙ ήθελε να μην ακούει τίποτα, κανένα θόρυβο - να είναι σε πλήρη απομόνωση.
Ήταν πολύ λιτός. Είχε συγκεντρώσει όλη του την εντομολογική παρατηρητικότητα στις λεπτομερείς περιγραφές ανθρώπων, συναισθημάτων και πραγμάτων.

Ο Προυστ έγραφε μόνο τη νύχτα. Ξυπνούσε στις 4 το απόγευμα κι όταν πήγαινε 12 η ώρα, μία, άρχιζε να γράφει... Ωστόσο, όπως σημειώνει στην αρχή του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο:
Για χρόνια πλάγιαζα νωρίς. Μερικές φορές, μόλις έσβηνα το κερί, τα μάτια μου έκλειναν τόσο γρήγορα, ώστε δεν πρόφταινα ν' αναλογιστώ: “Με παίρνει ο ύπνος"…

Ο Μαρσέλ Προυστ γεννήθηκε στις 10 Ιουλίου 1871 στο Auteuil-Neuilly-Passy, μετα-αγροτικό προάστιο στο νότιο τομέα τού Παρισιού. Ο πατέρας του, Αχιλλέας-Αντριέν, ήταν ένας πολύ γνωστός γιατρός και η μητέρα του, Ζαν-Κλεμένς Βάιλ, κόρη εύπορου εβραίου χρηματιστή.
Παρά το γεγονός ότι ήταν φιλάσθενος από τη γέννησή του και υπέφερε από χρόνιο άσθμα, το 1889, τελειώνοντας το λύκειο, υπηρέτησε για ένα χρόνο τη στρατιωτική του θητεία. Στη συνέχεια αποφασίζει να συνεχίσει τις σπουδές του στη Νομική Σχολή του περίφημου Ecole de Sciences Politiques της Σορβόννης, κάνοντας παράλληλα το ντεμπούτο του στα σαλόνια της υψηλής κοινωνίας του Παρισιού όπου, εξαιτίας της ευγλωττίας και της οικονομικής του επιφάνειας, γίνεται σύντομα δημοφιλέστατος. Μία από τις πολυάριθμες γνωριμίες του, φίλη και του Ανατόλ Φρανς, τους γνωρίζει. Με την παρότρυνση του τελευταίου, το 1896 ο Προυστ εκδίδει το πρώτο του έργο «Τέρψεις και ημέραι», μια συλλογή από σύντομες ιστορίες, ποιήματα και δοκίμια, η οποία όμως δεν θα γνωρίσει ιδιαίτερη επιτυχία.
Ως εκείνη τη στιγμή η μόνη συγγραφική απόπειρά του ήταν ένα μυθιστόρημα που ξεκίνησε να γράφει το 1895 και το εγκατέλειψε, μισοτελειωμένο, το 1899 - ο προάγγελος, ουσιαστικά, του αριστουργήματός του «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο», αφού περιείχε πολλά από τα θέματα που θα πραγματευόταν εκεί αργότερα˙ τελικά εκδόθηκε το 1952 με τον τίτλο «Ζαν Σαντέιγ». Απογοητευμένος από την αποτυχία της ολοκλήρωσης του δεύτερου βιβλίου του, αφιερώνεται στη συνέχεια για κάποια χρόνια στη μετάφραση και στον σχολιασμό των έργων τού άγγλου ιστορικού τέχνης Τζον Ράσκιν - δημοσιεύει μάλιστα ένα σημαντικό αριθμό σχετικών άρθρων.
Κατά τη διάρκεια της γνωστής υπόθεσης Ντρέιφους, από το 1896 ως το 1906, υπήρξε θερμός υποστηρικτής της πλευράς του γαλλοεβραίου λοχαγού του στρατού, γεγονός που είχε αντίκτυπο στην κοινωνική του ζωή, κυρίως εξαιτίας του έντονου αντισημιτισμού στις τάξεις της γαλλικής κοινωνίας.
Ο θάνατος της μητέρας του, το 1905, κλόνισε ακόμη περισσότερο τόσο τη σωματική υγεία του, οδηγώντας τον σε εγκλεισμό σε σανατόριο, όσο και την αντίστοιχη ψυχική - έπασχε ήδη από έντονες νευρώσεις, κυρίως εξαιτίας των απεγνωσμένων προσπαθειών του να κρατήσει κρυφές τις ομοφυλοφιλικές προτιμήσεις του. Ο Προυστ απομονώθηκε σταδιακά από τον έξω κόσμο ζώντας σχεδόν σαν ερημίτης στο ηχομονωμένο διαμέρισμά του, αφοσιωμένος αποκλειστικά στο γράψιμο και στην ενδοσκόπηση. Από το 1910 περνούσε το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του μέσα στην κρεβατοκάμαρα, κοιμώμενος κατά τη διάρκεια της ημέρας και γράφοντας ακατάπαυστα τη νύχτα.
Το 1913 εκδίδει το πρώτο μέρος του «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» με τίτλο «Από τη μεριά του Σουάν», το οποίο περνάει σχεδόν απαρατήρητο. Δεν θα συμβεί όμως το ίδιο με το δεύτερο μέρος, «Στον ίσκιο των ανθισμένων κοριτσιών», που θα εκδοθεί με καθυστέρηση λόγω του Α´ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1919. Με αυτό ο Προυστ θα κερδίσει το βραβείο Goncourt και την παγκόσμια αναγνώριση. Στο σύνολό του το μνημειώδες αυτό (ημι)αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα είναι περισσότερο ένας εσωτερικός μονόλογος παρά μια ιστορία. Ασυνάρτητο αλλά ζωντανό, με ευφυέστατες μεταφορές και εξαιρετικά σχήματα λόγου, το έργο είναι πλούσιο σε ψυχολογικές, φιλοσοφικές και κοινωνιολογικές έννοιες.

Ο Προυστ ταύτισε τη ζωή του με το έργο του. Ήδη από το μέσα του 1890 άρχισε να προετοιμάζεται για το μεγαλύτερο ίσως μυθιστόρημα του 20ου αιώνα. Στα 30 του, έβαλε τα θεμέλια της θεωρητικής βάσης του μελλοντικού του μυθιστορήματος με το Ενάντια στον Σαιντ Μπεβ, όπου έλεγε ότι η τέχνη του μυθιστοριογράφου θα έπρεπε να οδηγεί στην αποκάλυψη του παρελθόντος του ήρωα-συγγραφέα και του κρυμμένου του εαυτού. Αρκετά στοιχεία του Αναζητώντας θα βρεθούν και στο αμέσως επόμενο έργο του, το Ζαν Σαντέιγ.
Το Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο συνδέει το κλασσικό μυθιστόρημα του 19ου με τον μοντερνισμό του 20ού αιώνα.
Ο αφηγητής ήρωας αναρωτιέται ποιος είναι και πού βρίσκεται, καθώς αφυπνίζεται με κόπο.
Προσπαθεί να αναπλάσει τη ζωή του με την ανάμνηση δωματίων και σπιτιών που γνώρισε παλαιότερα. Απελευθερώνονται τότε οι πιο κρυφές αναμνήσεις του, που ζωντανεύουν μια ζωή απλή, κοινή, γεμάτη όμως με προσωπικά δράματα. Προσμονές και απογοητεύσεις: λατρεία και στέρηση της μητέρας, παρουσία και αργότερα θάνατος της γιαγιάς, ανακάλυψη του έρωτα, της ζήλιας, της απουσίας και της εξαφάνισης του αγαπημένου προσώπου, γνωριμία με τον κόσμο της τέχνης, λύτρωση μέσα απ' αυτήν.
Ο αφηγητής θέλει να γίνει συγγραφέας˙ αναβάλλει συνεχώς το γράψιμο, αναζητώντας το θέμα του βιβλίου που θα γράψει. Η αναζήτηση ταυτίζεται με τη γραφή του βιβλίου: ο χαμένος χρόνος ξανακερδίζεται. Το έργο του σχολιάζεται καθώς γεννιέται˙ είναι μαζί αυτοβιογραφία, μυθιστόρημα, δοκίμιο.
Η τεράστια αυτή σύνθεση που καλύπτει την πολιτική και κοινωνική ζωή της Γαλλίας από το 1870 ως το 1922 περίπου, έχει όλα τα στοιχεία μιας μυθιστορηματικής βιογραφίας αλλά υποτάσσεται στην αυστηρή αφηγηματική τεχνική και στο μεταφορικό ύφος τού Προυστ. Για το βιβλίο έχουν γραφτεί άπειρες αναλυτικές εργασίες και συνθετικές μελέτες - από γραφιάδες που είχαν αντιληφθεί την ιδιοφυία του πνεύματός του, αλλά και από πολέμιους που υποστήριζαν ότι δεν μπορεί να διαβαστεί - επιβεβαιώνοντας έτσι την αξία ενός μυθιστορήματος που μπορεί να θεωρηθεί το πιο σημαντικό του περασμένου αιώνα.

(Πηγές: Δημοτική Βιβλιοθήκη Σερρών, εφημερίδα το ΒΗΜΑ, το βιβλίο της Μαργαρίτας Καραπάνου και της Φωτεινής Τσαλίκογλου Μήπως;)

5 Comments:

  • At Δευτέρα, Νοεμβρίου 20, 2006 12:14:00 μ.μ., Blogger Andy said…

    hi from South africa

     
  • At Δευτέρα, Νοεμβρίου 20, 2006 4:53:00 μ.μ., Blogger simon says said…

    Ωραίο κείμενο... και σε κάνει να τρέξεις να διαβάσεις Προύστ.
    :Ο)

    Υ.Γ. Δεν πιστεύω να είσαι κι απ' τα Σσσέρρας; Διοτι χρησιμοποιείς πηγές της πατρίδος μου. :Ο)

     
  • At Τρίτη, Νοεμβρίου 21, 2006 2:22:00 μ.μ., Blogger onlysand said…

    @ Ηi, out THERE in South Africa! Good morning-evening-night! :)

    @ Πράγματι, η ζωή του ήταν τόσο 'εγκλωβισμένη' όσο και συναρπαστική. Άραγε, σημασία έχει η ζωή ή το έργο ενός δημιουργού; Επανακάμπτει συνεχώς η 'αναρώτηση'.
    Όχι από τας Σσσέρρας, Σιμωνάκο, καμία σχέση (δυστυχώς;) - εκτός, ίσως, απ' το ότι έχω πάει με παραστάσεις ΚΑΙ εκεί - πολλές πατρίδες έχω: από Ήπειρο ως Κάιρο...

     
  • At Τετάρτη, Νοεμβρίου 22, 2006 1:13:00 π.μ., Blogger simon says said…

    Δεν ξέρω.
    Ειλικρινά.
    Μερικές φορές είναι σκαλοπάτια το ένα δίπλα στο άλλο κι άλλες φορές χάσμα αγεφύρωτο που σε κάνει και τα χάνεις με το τι μπορεί να σκαρώσει η φύση.
    Μυστήριο...
    :Ο)

     
  • At Τετάρτη, Νοεμβρίου 22, 2006 1:55:00 μ.μ., Anonymous voula-vouliagmeni said…

    Eίναι νομίζω καλύτερο, όταν ΔΕΝ ξέρουμε την ιδιωτική ζωή των δημιουργών. Στο κάτω κάτω, το έργο τους είναι που έχει σημασία...;)
    Εξαιρετικό το κείμενο, onlysand!

     

Δημοσίευση σχολίου

Links to this post:

Δημιουργία Συνδέσμου

<< Home

Και η παλαιότερη (από τις... σωζόμενες!;)

Powered by Blogger

SYNC BLOGS